Kościół św. Mateusza w Starogardzie Gdańskim to gotycka fara stojąca przy ul. gen. Józefa Hallera 3, w centrum miejskiej historii i życia parafialnego. Jego prezbiterium wiąże się z początkiem budowy około 1309 roku, a dzisiejszą sylwetkę tworzą ceglany korpus bazylikowy, boczne kaplice i osobno stojąca dzwonnica. [S2, S3][2] [3]
Gdzie stoi fara św. Mateusza w Starogardzie Gdańskim
Fara św. Mateusza jest kościołem rzymskokatolickiej parafii pw. św. Mateusza w Starogardzie Gdańskim. Adres parafii to ul. gen. Józefa Hallera 3, 83-200 Starogard Gdański. W strukturze kościelnej należy ona do dekanatu starogardzkiego i diecezji pelplińskiej. [S2, S3][2] [3]
Określenie „fara” dobrze oddaje rangę tego miejsca: to nie tylko zabytkowy kościół, lecz także świątynia od wieków związana z religijnymi dziejami Starogardu Gdańskiego. Warto przy tym zachować pełną nazwę miasta, aby nie pomylić go ani ze Stargardem, ani z Gdańskiem. [S2][2]
Od średniowiecznej świątyni do starogardzkiej fary
Według opisu diecezjalnego parafia powstała w XIII wieku. Gotycką świątynię zaczęto budować najprawdopodobniej w 1309 roku, a najstarszą jej częścią jest obecne prezbiterium. Przybliżony charakter tej daty ma znaczenie: wskazuje ona początek długiego procesu budowlanego, a nie jeden pewny dzień fundacji. [S2][2]
Około 1350 roku ukończono trójnawową budowlę. Pierwotnie kościół nosił wezwanie Najświętszej Maryi Panny, więc obecne wezwanie św. Mateusza nie jest pozostałością od pierwszego etapu jego historii. [S2][2]
W czasach reformacji świątynia pozostawała w rękach protestantów do 1599 roku. Wtedy bp Hieronim Rozrażewski odzyskał ją dla katolików; źródło diecezjalne podaje też, że już w tym roku kościół był pod wezwaniem św. Mateusza. Ten moment wyznacza ważną granicę między średniowiecznym rodowodem budowli a jej późniejszą tożsamością parafialną. [S2][2]
Gotycka bryła, kaplice i dzwonnica
Bryła kościoła św. Mateusza ma układ bazylikowy. Jej zwarty, czteroprzęsłowy korpus z cegły wzmacniają łuki odporowe i przypory — elementy, które pozwalają odczytać gotycką konstrukcję także z zewnątrz. Trójnawowość wnętrza i wyraźnie rozczłonkowana masa budowli należą do najważniejszych cech świątyni. [S2][2]
Nietypowym elementem panoramy fary jest brak typowej gotyckiej wieży przy korpusie. Opis diecezjalny wiąże to z warunkami terenowymi: dzwony umieszczano w wolno stojących dzwonnicach. Obecną dzwonnicę zbudowano w 1996 roku, a na jej szczyt przeniesiono zabytkowy wiatrowskaz z 1645 roku. [S2][2]
Do późniejszych warstw architektonicznych należą dwie kaplice: południowa kaplica Przemienienia Pańskiego z 1650 roku oraz północna kaplica św. Barbary z 1658 roku. Na przełomie XIX i XX wieku kościół poddano regotyzacji i dobudowano neogotycką kruchtę zachodnią. Te dodatki nie zacierają gotyckiego charakteru fary, lecz pokazują, że jej kształt był rozwijany przez kolejne stulecia. [S2][2]
- Najstarsza część: obecne prezbiterium, wiązane z początkiem budowy około 1309 roku.
- Główny korpus: ceglana, trójnawowa bazylika o czterech przęsłach.
- Kaplica południowa: Przemienienia Pańskiego, 1650 rok.
- Kaplica północna: św. Barbary, 1658 rok.
- Dzwonnica: wolno stojąca konstrukcja z 1996 roku z wiatrowskazem datowanym na 1645 rok.
Wojenne zniszczenia i powojenna odbudowa
Historia fary obejmuje również dramat II wojny światowej. 16 października 1939 roku administrator parafii, ks. Bolesław Dąbrowski, został rozstrzelany w Lesie Szpęgawskim wraz z innymi kapłanami. Jest to ważny ślad represji wobec miejscowego duchowieństwa, związany z historią parafii, a nie osobny epizod pozbawiony związku z kościołem. [S2][2]
W lutym i marcu 1945 roku świątynia ucierpiała podczas nalotów bombowych oraz ostrzału artyleryjskiego w czasie walk frontowych. Po wojnie ks. Paweł Wiecki rozpoczął systematyczne prace przy usuwaniu zniszczeń, w tym przy odbudowie kaplicy Przemienienia Pańskiego. Dzięki temu dzisiejszy kościół należy czytać nie tylko jako zachowaną budowlę średniowieczną, ale też jako obiekt odbudowany po wojennych stratach. [S2][2]
Msze święte i praktyczne informacje
Dla osób wybierających się na liturgię parafia podaje następujący rozkład mszy w farze św. Mateusza. Są to informacje bieżące, dlatego przed wyjściem warto zajrzeć do aktualnych ogłoszeń parafialnych — szczególnie w święta i okresy zmian duszpasterskich. [S3][3]
| Typ dnia | Godziny mszy świętych |
|---|---|
| Dni powszednie | 6.15, 7.15, 8.30, 18.00 |
| Niedziele i święta | 7.00, 8.30, 10.00, 11.15, 12.30, 17.00 |
Na stronie parafii godzina 20.00 została oznaczona jako msza odprawiana w okresie letnim. Nie należy traktować jej jako stałej, całorocznej pozycji w rozkładzie. [S3][3]
Adoracja Najświętszego Sakramentu odbywa się w czwartki w godz. 17.00–18.00 według informacji diecezjalnej. Także tę godzinę warto potwierdzić bezpośrednio przed wizytą. [S2][2]
Propozycja krótkiego oglądania świątyni
- Zacznij od zewnętrznej bryły, zwracając uwagę na ceglany korpus, przypory i łuki odporowe. Praktycznym uzupełnieniem jest materiał Architektura Starogardu Gdańskiego: jak czytać kościół św. Mateusza.
- Obejdź kościół, by porównać południową kaplicę Przemienienia Pańskiego z północną kaplicą św. Barbary.
- Spójrz na wolno stojącą dzwonnicę i umieszczony na niej wiatrowskaz z 1645 roku.
- Wejdź do wnętrza, pamiętając, że najstarszym elementem budowli jest obecne prezbiterium.
- Jeśli wizyta ma odbyć się podczas nabożeństwa, kieruj się aktualnym rozkładem parafii, a nie godzinami dotyczącymi pobliskich kaplic.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy powstał kościół św. Mateusza w Starogardzie Gdańskim?
Budowę gotyckiej świątyni rozpoczęto najprawdopodobniej około 1309 roku, a trójnawową budowlę ukończono około 1350 roku. Najstarszą częścią jest obecne prezbiterium.[2]
Dlaczego fara św. Mateusza nie ma typowej gotyckiej wieży?
Opis diecezjalny łączy brak wieży z warunkami terenowymi. Dzwony umieszczano w wolno stojących dzwonnicach; obecna dzwonnica powstała w 1996 roku.[2]
Czy msza o 20.00 odbywa się przez cały rok?
Nie należy tego zakładać. Strona parafii oznacza mszę o 20.00 jako odprawianą w okresie letnim, bez wskazania dokładnych granic tego okresu.[3]
