Rynek Starogardu Gdańskiego jest punktem, od którego najłatwiej czytać historię miasta: regularny, kwadratowy plac wyznacza średniowieczny układ ulic, a wokół niego spotykają się gotyckie świątynie, XIX-wieczna zabudowa i pozostałości dawnych obwarowań. Spacer po tym niewielkim obszarze prowadzi przez kilka wyraźnie różnych epok. [1] [3]
Rynek jako najstarsza część Starogardu Gdańskiego
Rynek jest wskazywany jako najstarszy fragment Starogardu Gdańskiego. Ma formę kwadratu o wymiarach 107 × 107 metrów, dzięki czemu jego układ pozostaje czytelny także dziś: z placu rozchodzą się ulice tworzące regularną sieć historycznego centrum. [1] [3]
Geneza tego układu wiąże się ze średniowiecznym zagospodarowaniem lewego brzegu Wierzycy. Istniały tam folwark i wieś należące do Piotra Święcy, a po sprzedaży terenów Krzyżakom około 1305 roku wytyczono obszar pod zabudowę osady warownej. Miejski opis przypisuje Teodotowi z Florencji zaprojektowanie regularnej sieci ulic skupionej wokół centralnego rynku. [1] [3]
To właśnie geometria placu odróżnia rynek od zwykłego skrzyżowania ulic. W jednym widoku można uchwycić centrum dawnego miasta lokacyjnego, ale jego obecny wygląd nie jest jednolicie średniowieczny: materialne ślady kolejnych stuleci stoją tu obok siebie. [1] [3]
Ratusz i zabudowa wokół rynku
Pośrodku rynku stoi ratusz, najłatwiejszy punkt orientacyjny na spacerze. Obecny budynek ma formę neogotycką i powstał w XIX wieku, dlatego nie należy go utożsamiać z zachowaną w całości średniowieczną siedzibą władz miejskich. [1] [3]
Podobnie trzeba patrzeć na kamienice przy rynku. Ich zabudowa została wzniesiona w XIX wieku na średniowiecznych fundamentach i piwnicach, natomiast frontowe elewacje są najczęściej neorenesansowe lub neobarokowe i pochodzą z końca XIX stulecia. Średniowieczny jest więc przede wszystkim plan starówki oraz część jej podziemnej struktury, a nie większość widocznych fasad. [1] [3]
Taki obraz centrum jest skutkiem odbudowy po pożarze z końca XVIII wieku, który niemal całkowicie zniszczył drewnianą starówkę. Źródła różnią się co do dokładnego roku tego wydarzenia, dlatego bezpieczniej traktować je jako pożar schyłku XVIII wieku niż przypisywać mu jedną, niezweryfikowaną datę. [1] [3]
Kościoły przy rynku: św. Mateusz i św. Katarzyna
Przy rynku stoją dwa kościoły, których dzieje dobrze pokazują różne warstwy miasta. Gotycki kościół św. Mateusza pochodzi z XIV wieku; około 1350 roku wzniesiono go jako trójnawową bazylikę. Jest najważniejszym średniowiecznym akcentem w bezpośrednim otoczeniu placu. [1] [3]
Kościół św. Katarzyny znajduje się w północno-wschodnim narożniku rynku. Obecna murowana świątynia powstała w 1802 roku jako kościół luterański, a po 1945 roku została kościołem katolickim. W zestawieniu ze św. Mateuszem pozwala zobaczyć, że przy jednym placu współistnieją budowle o odmiennym czasie powstania i historii wyznaniowej. [3]
| Punkt historycznego centrum | Położenie względem rynku | Najważniejszy fakt historyczny |
|---|---|---|
| Ratusz | Pośrodku rynku | Neogotycki gmach wzniesiony w XIX wieku. |
| Kościół św. Mateusza | Przy rynku | Gotycka świątynia z XIV wieku, wzniesiona około 1350 roku jako trójnawowa bazylika. |
| Kościół św. Katarzyny | Północno-wschodni narożnik rynku | Obecny murowany kościół z 1802 roku, pierwotnie luterański. |
| Baszta Gdańska | Na trasie dawnych obwarowań starówki | Jedna z trzech zachowanych baszt; wchodzi w skład Muzeum Ziemi Kociewskiej. |
| Baszta Książęca | Na trasie dawnych obwarowań starówki | Jedna z trzech zachowanych baszt; wchodzi w skład Muzeum Ziemi Kociewskiej. |
| Baszta Tczewska | Na trasie dawnych obwarowań starówki | Jedna z trzech zachowanych baszt starogardzkich. |
Mury i trzy baszty na trasie wokół starówki
Rynek warto potraktować jako początek pętli wokół dawnego miasta, ponieważ starówkę otaczał średniowieczny mur obronny. W dobrym stanie zachowały się zwłaszcza jego odcinki północno-zachodni i północno-wschodni. Nie tworzą one pełnego, zamkniętego pierścienia, ale wystarczają, by dostrzec skalę niegdysiejszych obwarowań. [1] [3]
Do dziś przetrwały trzy baszty: Gdańska, Książęca i Tczewska. Na spacerze najlepiej odczytywać je jako kolejne punkty dawnej linii obronnej, a nie jako obiekty stojące przypadkowo przy współczesnych ulicach. Baszty Książęca i Gdańska wchodzą w skład Muzeum Ziemi Kociewskiej; informacje o możliwości wejścia do wnętrz wymagają bieżącego potwierdzenia bezpośrednio w muzeum. Cały temat porządkuje również przewodnik Historia Starogardu Gdańskiego: od Starigrodu do miasta Kociewia.[1] [3]
Krótki spacer po historycznym centrum
- Zacznij na rynku i obejdź ratusz, aby zobaczyć centralne położenie budynku oraz regularny układ placu o wymiarach 107 × 107 metrów.
- Przejdź w stronę kościoła św. Mateusza; gotycka bryła z XIV wieku jest najlepszym punktem odniesienia dla średniowiecznej warstwy centrum.
- Następnie skieruj się do północno-wschodniego narożnika rynku, gdzie stoi kościół św. Katarzyny z 1802 roku.
- Wróć na plac i przyjrzyj się kamienicom: ich XIX-wieczne fasady stoją na starszych, średniowiecznych fundamentach i piwnicach.
- Zamknij trasę przejściem wzdłuż zachowanych odcinków murów oraz przez punkty związane z Basztą Gdańską, Książęcą i Tczewską.
Na odnowionym rynku warto zwrócić uwagę na studnie. Podczas renowacji w 2018 roku odkryto kamienne fundamenty, które rozpoznano jako obrys średniowiecznych studni; zostały one odtworzone i zadaszone. To drobny, ale konkretny ślad dawnej infrastruktury wpisany w dzisiejszą przestrzeń placu. [1]
Ta trasa nie wymaga opuszczania historycznego centrum, a układa jego historię w logiczną kolejność: od średniowiecznego planu rynku, przez gotycki kościół i mury, po XIX-wieczny ratusz oraz kamienice odbudowanego miasta. Ten fragment uzupełnia także opracowanie Centrum Starogardu Gdańskiego: historia i współczesne funkcje.[1] [3]
Pytania i odpowiedzi
Co wyróżnia rynek w Starogardzie Gdańskim?
To kwadratowy plac o wymiarach 107 × 107 metrów, stanowiący najstarszą część miasta i centrum regularnego średniowiecznego układu ulic. Pośrodku stoi ratusz, a w jego otoczeniu zachowały się ślady różnych epok. [1] [3]
Czy kamienice przy rynku są średniowieczne?
Widoczna zabudowa wokół rynku pochodzi głównie z XIX wieku. Wzniesiono ją jednak na średniowiecznych fundamentach i piwnicach, a jej elewacje są najczęściej neorenesansowe lub neobarokowe z końca XIX stulecia. [1] [3]
Jakie baszty zachowały się w Starogardzie Gdańskim?
Przetrwały Baszta Gdańska, Baszta Książęca i Baszta Tczewska. Baszty Gdańska i Książęca są związane z Muzeum Ziemi Kociewskiej. [1] [3]
Co odkryto podczas renowacji rynku?
W 2018 roku odkryto kamienne fundamenty rozpoznane jako obrys średniowiecznych studni. Odtworzone i zadaszone studnie są dziś elementem odnowionego rynku. [1]
