Starogard Gdański to miasto nad Wierzycą, określane jako stolica Kociewia. Na pierwszy kontakt najlepiej wybrać zwartą starówkę: od Rynku i ratusza przez kościoły, mury oraz baszty aż po Pałac Wiecherta. Pełna nazwa ma znaczenie — chodzi o Starogard Gdański, a nie Stargard w województwie zachodniopomorskim ani Gdańsk.[1] [2]
Starogard Gdański: miasto Kociewia, nie Stargard ani Gdańsk
Starogard Gdański leży nad Wierzycą i w regionalnym opisie turystycznym występuje jako stolica Kociewia. To określenie mówi o jego kulturowej randze w regionie, nie o granicach administracyjnych. W praktyce najbezpieczniej od początku zapisywać pełną nazwę miasta — taką formę stosuje również miejski serwis.[1] [2]
Pomyłka ze Stargardem jest łatwa, bo nazwy brzmią podobnie, lecz oznaczają dwa różne miasta. Starogard Gdański rozpoznasz po drugim członie nazwy, Wierzycy i kociewskim kontekście. Nie należy też skracać tej orientacji do „Gdańska”: to odrębne miasto z własną starówką i historią.[2]
Od Starigrodu do miasta z prawami miejskimi
Najstarsza wzmianka o nazwie „Starigrod” pochodzi z 1198 roku i wiąże się z dokumentem księcia pomorskiego Grzymisława. Według regionalnego opracowania w tym samym roku ziemia starogardzka została przekazana joannitom. To dobry punkt odniesienia dla bardzo wczesnych dziejów miejscowości, ale nie należy przenosić tej informacji na późniejsze granice miasta.[2]
Kolejny ważny etap nastąpił po przejęciu Pomorza Gdańskiego przez Zakon Krzyżacki w latach 1308–1309. W 1348 roku wielki mistrz Henryk IV Dusemer nadał Starogardowi prawa miejskie, określane w źródle jako chełmińskie. To właśnie średniowieczne miasto najlepiej odczytuje się dziś w układzie centralnego rynku, ulic i reliktach obwarowań.[2]
W skróconej osi dziejów warto zapamiętać jeszcze dwa punkty: przystąpienie Starogardu do Związku Pruskiego w 1440 roku oraz okres pozostawania w granicach Prus, a później zjednoczonych Niemiec, od 1772 do 1920 roku. Są to daty porządkujące historię miasta, nie pełna opowieść o całym regionie.[2]
Pierwszy spacer: Rynek i ratusz
Zacznij na Rynku — to najstarsza część Starogardu Gdańskiego i naturalny środek starówki. Ma regularny, niemal kwadratowy wymiar 107 × 107 metrów, a od niego rozchodzi się uporządkowana sieć ulic. Dzięki temu spacer można prowadzić bez przypadkowego kluczenia: najpierw centrum, potem kolejne obiekty przy jego obrzeżach.[2]
Otaczająca Rynek zabudowa jest przede wszystkim XIX-wieczna. Powstała na średniowiecznych fundamentach i piwnicach po pożarze starówki w 1772 roku, dlatego warto patrzeć na plac jednocześnie jako na przestrzeń o średniowiecznym planie i późniejszej oprawie architektonicznej.[2]
W centrum stoi ratusz o neogotyckiej formie, wzniesiony w XIX wieku. Mieszczą się w nim Urząd Stanu Cywilnego oraz oddział Muzeum Ziemi Kociewskiej. Sam fakt działania tych instytucji nie przesądza o możliwości wejścia do każdego wnętrza lub o godzinach zwiedzania — takie informacje wymagają bieżącego potwierdzenia u operatora.[2]
Krótka, piesza oś pierwszego poznawania starówki:
- Stań na Rynku i zauważ regularny układ ulic wychodzących z jego centralnej części.
- Obejdź ratusz, traktując go jako punkt orientacyjny oraz przykład XIX-wiecznej przebudowy miejskiego centrum.
- Przejdź do kościołów stojących przy rynku.
- Następnie skieruj się ku zachowanym murom i basztom, aby zobaczyć średniowieczną warstwę miasta.
- Na końcu włącz do spaceru Pałac Wiecherta, związany z historią miejscowego kompleksu młynów.
Mury, baszty i dwa kościoły przy rynku
Najlepiej zachowany odcinek murów obronnych znajduje się od strony północno-zachodniej. Osiąga do 5 metrów wysokości i niemal 2 metry szerokości; te parametry dotyczą właśnie zachowanego fragmentu, a nie całego dawnego obwodu umocnień. To miejsce pozwala najczytelniej zestawić kameralną skalę dzisiejszej starówki z jej obronną przeszłością.[2]
Z trzech zachowanych baszt narożnych szczególnie rozpoznawalne są Baszta Narożna, zwana Książęcą, oraz Baszta Gdańska, nazywana Szewską — obie wchodzą w skład Muzeum Ziemi Kociewskiej. Baszta Młyńska, znana też jako Tczewska, jest rekonstrukcją dawnych umocnień. Warto rozróżnić zachowany obiekt od rekonstrukcji i nie zakładać z góry dostępności wnętrz baszt.[2]
Przy rynku stoją dwa kościoły: farny św. Mateusza i św. Katarzyny. Kościół św. Mateusza jest najstarszą zachowaną świątynią miasta; według źródła powstał około 1350 roku jako trójnawowa bazylika. Obecny murowany kościół św. Katarzyny wzniesiono w 1802 roku jako świątynię luterańską, a po 1945 roku stał się kościołem katolickim.[2]
Pałac Wiecherta i bieżący plan miasta
Pałac Wiecherta domyka historyczny spacer innym rodzajem opowieści niż średniowieczne centrum. Powstał przy kompleksie młynów, a jego przebudowę na reprezentacyjną siedzibę rodu Wiechertów źródło datuje na 1893 rok. Jest opisywany jako pałacyk eklektyczny; bez aktualnego komunikatu gospodarza nie warto jednak zakładać dostępu do wnętrz.[2]
Jeśli do zwiedzania chcesz dołączyć wydarzenie, aktualnego programu szukaj w miejskim kalendarzu „Najnowsze wydarzenia”. Kalendarz jest właściwym miejscem dla terminów zmiennych, podczas gdy Rynek, ratusz, świątynie, mury, baszty i Pałac Wiecherta tworzą stałą, sensowną podstawę pierwszego spotkania ze Starogardem Gdańskim.[1] [2]
Pytania i odpowiedzi
Gdzie leży Starogard Gdański?
Starogard Gdański jest położony nad rzeką Wierzycą i jest opisywany jako stolica Kociewia.[2]
Jak odróżnić Starogard Gdański od Stargardu?
To różne miasta. W tym przypadku właściwa jest pełna nazwa „Starogard Gdański”, związana z Wierzycą i Kociewiem; nie należy mylić jej ze Stargardem w województwie zachodniopomorskim.[1] [2]
Czy ratusz jest najstarszym budynkiem przy Rynku?
Nie. Dzisiejszy ratusz ma neogotycką formę i został wzniesiony w XIX wieku. Najstarszym fragmentem miasta jest sam Rynek, a obecna zabudowa wokół niego powstała głównie po pożarze z 1772 roku.[2]
Która świątynia jest najstarsza w Starogardzie Gdańskim?
Najstarszą zachowaną świątynią jest kościół św. Mateusza, wzniesiony według źródła około 1350 roku jako trójnawowa bazylika.[2]
