Starogard Gdański w XX wieku przeszedł drogę od miasta wyposażonego u progu stulecia w nowoczesną infrastrukturę, przez powrót do Polski 29 stycznia 1920 roku i tragedię okupacji niemieckiej, po powojenną odbudowę oraz odrodzenie samorządności. Najczytelniejszym śladem tej historii pozostaje dawne centrum z rynkiem i kościołem św. Mateusza: ich początki są starsze niż XX wiek, lecz wojna i późniejsze prace konserwatorskie nadały im współczesny kształt.[1] [2]
Starogard przed przełomem 1920 roku
Początek XX stulecia nie był dla Starogardu Gdańskiego początkiem od zera. Miasto miało już połączenie kolejowe na trasie Piła – Starogard Gdański – Tczew, uruchomione w latach 1870–1871. W 1900 roku otrzymało gazownię i wodociągi. Są to fakty z końca XIX i początku XX wieku, które pokazują infrastrukturę odziedziczoną przez miasto przed najważniejszym politycznym zwrotem tej epoki.[1]
Tym zwrotem był 29 stycznia 1920 roku, gdy Starogard powrócił w granice Polski. Miejska kronika łączy to wydarzenie z wyzwoleniem przez Błękitną Armię gen. Józefa Hallera. W historii miasta data ta wyznacza przejście od realiów poprzedniego porządku politycznego do okresu II Rzeczypospolitej.[1]
Od 1950 roku miasto nosi nazwę Starogard Gdański; dodano człon „Gdański”, aby odróżnić je od miejscowości o podobnych nazwach. To zmiana nazewnicza z drugiej połowy stulecia, a nie określenie używane bez zmian przez cały jego wcześniejszy bieg.[3]
Wojna i okupacja niemiecka w Starogardzie Gdańskim
Lata II wojny światowej i niemieckiej okupacji należały do najcięższych okresów w dziejach miasta. Miejska kronika wskazuje na liczne miejsca kaźni w Starogardzie Gdańskim i jego okolicy. To rozróżnienie ma znaczenie: źródło mówi zarówno o mieście, jak i o terenach sąsiednich, nie pozwala więc wszystkich tych miejsc lokować w jego granicach administracyjnych.[1]
Wojenny dramat dotknął także parafię św. Mateusza. Jej proboszczem od 14 czerwca 1932 roku był Antoni Henryk Szuman. Został rozstrzelany 2 października 1939 roku w publicznej egzekucji przy kościele św. Mikołaja w Fordonie koło Bydgoszczy, a więc poza Starogardem Gdańskim.[2]
Po Szumanie administratorem parafii św. Mateusza został Bolesław Dąbrowski. Zginął 16 października 1939 roku wraz z innymi kapłanami w Lesie Szpęgawskim. Los obu duchownych pokazuje, że historia parafii jest ważną, konkretną częścią opowieści o okupacji, lecz nie zastępuje pełnej chronologii wojennych losów miasta.[2]
Kościół św. Mateusza: zniszczenie, odbudowa i restauracja
Kościół św. Mateusza łączy w jednej budowli dziedzictwo znacznie starsze niż XX wiek oraz doświadczenie tego stulecia. Świątynia była widoczna już na pocztówce datowanej na około 1900–1908. Przed wojną jej forma została ukształtowana także przez regotyzację na przełomie XIX i XX wieku oraz dobudowę neogotyckiej kruchty zachodniej; tych prac nie należy mylić z późniejszą odbudową powojenną.[2]
W czasie wojny kościół został zniszczony w wyniku nalotów artyleryjskich. Po zakończeniu działań wojennych ks. Paweł Wiecki rozpoczął systematyczne prace przy jego odbudowie. Zachowany opis nie podaje ich dokładnego harmonogramu ani pełnego zakresu, dlatego najuczciwiej widzieć w nich długofalowy proces przywracania świątyni do użytkowania.[2]
Kolejny, wyraźnie datowany etap przypadł na lata 1988–2000, kiedy kościół św. Mateusza gruntownie restaurowano. Dzięki temu świątynia jest nie tylko zabytkiem dawnej historii miasta, ale również materialnym zapisem powojennej odbudowy i konserwacji końca XX wieku.[2]
Od powojennej odbudowy do zmian samorządowych
O powojennym Starogardzie Gdańskim można rzetelnie mówić przede wszystkim przez to, co potwierdzają zachowane dane: odbudowę zniszczonego kościoła św. Mateusza oraz późniejszą restaurację jego bryły. Nie wystarcza to natomiast do zbudowania szczegółowej opowieści o rozwoju przemysłu, mieszkalnictwa czy codziennym życiu mieszkańców po 1945 roku.[2]
Istotną zmianę ustrojową przyniosła końcówka stulecia. Według miejskiej strony od 1987 roku organem wykonawczym samorządu jest Prezydent Miasta, mimo że Starogard nie osiągał obowiązującego wówczas progu 50 tysięcy mieszkańców. Gdy w 1990 roku próg podniesiono do 100 tysięcy, miasto zachowało tytuł prezydenta.[1]
W demokratycznych wyborach samorządowych 27 maja 1990 roku na prezydenta Starogardu Gdańskiego wybrano Pawła Głucha. Był to ważny moment przejścia do samorządu demokratycznego. Współcześnie Rada Miasta Starogard Gdański liczy 21 radnych, ale tej aktualnej liczby nie należy przenosić wprost na skład rady z 1990 roku.[1]
| Rok lub okres | Wydarzenie | Znaczenie dla historii miasta |
|---|---|---|
| 1900 | Uruchomienie gazowni i wodociągów | Pokazuje stan infrastruktury na początku XX wieku. |
| 29 stycznia 1920 | Powrót Starogardu w granice Polski | Wyznacza zasadniczy przełom polityczny w dziejach miasta. |
| 1939–1945 | II wojna światowa i okupacja niemiecka | Okres represji, zbrodni oraz zniszczeń. |
| Po zakończeniu wojny | Rozpoczęcie odbudowy kościoła św. Mateusza przez ks. Pawła Wieckiego | Potwierdzony przykład powojennego przywracania zniszczonej tkanki miasta. |
| 1987 | Prezydent Miasta jako organ wykonawczy samorządu | Początek szczególnego rozwiązania ustrojowego opisywanego przez miejską stronę. |
| 27 maja 1990 | Wybór Pawła Głucha na prezydenta | Symbol demokratycznej zmiany samorządowej. |
| 1988–2000 | Gruntowna restauracja kościoła św. Mateusza | Końcowy etap XX-wiecznych prac przy jednej z najważniejszych świątyń miasta. |
Co z dawnych epok pozostało w mieście
Spacer po Starogardzie Gdańskim warto zacząć od rozróżnienia dwóch warstw historii. Średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem przetrwał do dziś, więc nie jest wytworem XX wieku. Minione stulecie przyniosło jednak wydarzenia, które wpłynęły na jego odbiór: wojnę, zniszczenia i późniejsze działania odbudowujące przy najważniejszych obiektach.[1] [2]
Drugim punktem jest kościół św. Mateusza. Jego starsze pochodzenie, przedwojenne przekształcenia, wojenne zniszczenia oraz powojenne prace tworzą ciągłość, której nie da się zamknąć w jednej epoce. To właśnie tutaj najłatwiej zobaczyć, jak dziedzictwo dawnych stuleci zostało zachowane i odnowione po doświadczeniach XX wieku.[2]
Charakter miasta współtworzy też niska zabudowa, wiązana przez miejskie źródło z podmokłym terenem. Nie należy traktować jej jako prostego rezultatu XX-wiecznej polityki urbanistycznej: jest to cecha historycznej przestrzeni Starogardu Gdańskiego, położonego na Kociewiu.[1]
- Zacznij na rynku, aby zobaczyć zachowany średniowieczny układ centrum.
- Przejdź do kościoła św. Mateusza i odczytaj go jako zabytek starszy niż XX wiek, naznaczony zarazem zniszczeniami wojennymi oraz późniejszą odbudową.
- Jeśli chcesz zrozumieć historię okupacji, pamiętaj o różnicy między wydarzeniami w samym mieście a zbrodniami dokonanymi w jego okolicy, w tym w Lesie Szpęgawskim.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy Starogard Gdański wrócił do Polski?
Starogard powrócił w granice Polski 29 stycznia 1920 roku. Miejska kronika wiąże to wydarzenie z Błękitną Armią gen. Józefa Hallera.[1]
Co wydarzyło się z duchownymi parafii św. Mateusza w 1939 roku?
Proboszcz Antoni Henryk Szuman został rozstrzelany 2 października 1939 roku w Fordonie koło Bydgoszczy. Jego następca, administrator Bolesław Dąbrowski, zginął 16 października 1939 roku w Lesie Szpęgawskim.[2]
Kiedy restaurowano kościół św. Mateusza?
Gruntowną restaurację kościoła św. Mateusza przeprowadzono w latach 1988–2000. Wcześniej, po wojnie, ks. Paweł Wiecki rozpoczął systematyczną odbudowę zniszczonej świątyni.[2]
Kto został prezydentem Starogardu Gdańskiego w 1990 roku?
W demokratycznych wyborach samorządowych 27 maja 1990 roku prezydentem Starogardu Gdańskiego został Paweł Głuch.[1]
